Turbulentna historija američko-iranskih odnosa Turbulentna historija američko-iranskih odnosa
Politički odnosi između Irana (Perzije) i Sjedinjenih Država započeli su kada je iranski šah, Nassereddin Shah Qajar, službeno otpremio prvog iranskog diplomatskog predstavnika, Mirzu... Turbulentna historija američko-iranskih odnosa

Politički odnosi između Irana (Perzije) i Sjedinjenih Država započeli su kada je iranski šah, Nassereddin Shah Qajar, službeno otpremio prvog iranskog diplomatskog predstavnika, Mirzu Abolhasana Shirazija, u Washington D.C. 1856. godine. 1883. godine, Sjedinjene Države imenovale su Samuela G. W. Benjamina kao prvog službenog diplomatskog izaslanika u Iranu, međutim, ambasadorski odnosi nisu uspostavljeni do 1944.  godine. Prvi iranski ambasador u Sjedinjenim Američkim Državama bio je Mirza Albohassan, Khan Ilchi Kabir. U to vrijeme brojni Iranci rastući utjecaj Sjedinjenih Američkih Država doživljavali su kao povoljnu okolnost, koja bi dovela do umanjenja britanskih i ruskih pretenzija prema ovoj zemlji.

Odnosi su ubrzo zahladili kada su u sukobu oko kontrole iranske nafte SAD stale na stranu Velike Britanije. Naime, britanske kompanije su prihodovale 85% novca zarađenog od prodaje iranske nafte, a iranski premijer Mohammed Mossadeq reagovao je nacionalizacijom naftne industrije. To je stvorilo krizu koja je kulminirala 1953. godine državnim udarom kojim je Mossadeq smijenjen i zatvoren.

Nakon državnog udara, Sjedinjene Države pomogle su u ponovnom postavljanju Shaha. U prve tri nedjelje, američka vlada dala je Iranu hitnu pomoć 68 miliona dolara i dodatnih 1,2 milijarde dolara u narednom desetljeću. U ovom dobu koji je trajao, sve do pada šeha 1979. godine, Iran je bio jedan od najbližih saveznika Sjedinjenih Država.

Sjedinjene Američke Države i Iran 1957 . godine potpisuju sporazum o civilnoj nuklearnoj saradnji. Deset godina kasnije u Iranu se grade prvi nuklearni reaktori. Ovakvu politiku, koja Iranu omogućava civilni nuklearni program podržale su i brojne evropske zemlje saveznice SAD-a, a sve u cilju slabljenja lokalne komunističke frakcije i sovjetskog utjecaja u regionu. Sovjeti su na tu politiku reagovali kroz pokušaje širenja etničkih sukoba između većinskih Perzijanaca i manjinskih Kurda i Azera. Iran 1968. godine potpisuje Ugovor o neširenju nuklearnog oružja koji mu omogućava civilni nuklearni program u zamjenu za obavezu da neće razvijati nuklearno oružje.

Tokom naredne dekade u Iranu se razvija i širi pokret protiv šaha Reze Pahlavija, koji će kulminirati 1979. godine revolucijom i njegovim zbacivanjem s vlasti. Ajatolah Homeini vratio se iz egzila, te preuzeo vlast u Iranu, što je primoralo šaha da ode u egzil. Odnosi Irana i Sjedinjenih Država pogoršani su kada je iste godine došlo do opsade i zauzimanje američke ambasade u Teheranu. Američki predsjednik Karter nije inicijalno imao namjeru primiti odbjeglog šaha, jer je vjerovao da se sa novim vlastima u Iranu mogu razviti kvalitetni diplomatski odnosi. Ipak, pod pritiskom brojnih diplomata pristao je dati azil šahu, koji je tada već bolovao o kancera. Taj potez doveo je do jačanja antiameričkog sentimenta, što je i glavni povod napada na zgradu i osoblje ambasade. U napadu su zarobljena 52 američka državljanina, a to je bio ključni povod da Sjedinjene Američke Države prekinu diplomatske odnose s Iranom.

Po inauguraciji predsjednika Ronalda Regana 1981. godine zarobljeno osoblje ambasade u Teheranu je oslobođeno, ali to nije značajno otoplilo iransko-američke odnose jer je Iran 1984. godine stavljen na listu zemalja sponzora terorizma. To je bio odgovor na niz napada koje Hezbollah izveo na različite američke ciljeve tokom 1983. godine. Zanimljivo da iste godine kroz razmjenu obavještajnih podataka SAD pomažu Homeiniju u pronalaženju i uklanjanju komunista koji su infiltrirani u strukture moći u Iranu.

Odnosi su ponovo došli u kritičnu fazu 1988. godine. Pred kraj iransko-iračkog rata, američka raketna krstarica USS Vincennes oborila je iranski avion Airbus A300B2, koji je bio na redovnom komercijalnom letu u iranskom zračnom prostoru iznad Hormuškog tjesnaca. U napadu je ubijeno 290 civila iz šest zemalja, uključujući 66 djece. USS Vincennes bio je u Perzijskom zaljevu u sklopu operacije Earnest Will.

Mandat američkog predsjednika Džordža Buša Starijeg (1989-1993.), u kontekstu odnosa s Iranom, prošao je bez značajnih događaja. Ipak treba izdvojiti puštanje posljednjeg američkog državljanina koji je bio u rukama libanskog Hezbollaha. Predsjednik Bil Klinton uvodi 1995. godine apsolutnu zabranu bilo kakvih poslovnih odnosa sa iranskim kompanijama. Do promjena dolazi izborom Muhameda Ruhanija za iranskog predsjednika, pa čak i do međuparlamentarnih razgovora. Teroristički napadi 11. septembra 2001. godine prekidaju ovaj period blagog zatopljenja odnosa, iako je Iran pomogao Sjedinjenim Državama u zbacivanju vlasti Talibana u Afganistanu. U govoru predsjednika Džordža Buša Mlađeg iz 2002. godine Iran se prezentira kao dio „Osovine zla“ uz Sjevernu Koreju i Irak.  Dva američka drona su pala na iranski teritorij tokom 2003. godine.

Tek 2006. godine dolazi do ponovnog otopljavanja odnosa, kada Vašington predlaže održavanje pregovora o nuklearnom sporazumu. Iste godine desio se upad u iranski konzulat u Erbilu (Irak) kada je uhapšeno pet osoba. SAD optužuje Iran da ometa protok robe kroz Hormuški prolaz. Do prvih zvaničnih kontakata dolazi kada predsjednik Buš šalje pregovarača u Ženevu da razgovara s iranskom delegacijom. Izborom Baraka Obame za predsjednika ovi pregovori se ubrzavaju i dobivaju formalan oblik.

Pregovori su inicijalno bili tajni, ali u zvanične prelaze 2013. godine. Izbor Hasana Rouhanija za predsjednika Irana stvara atmosferu promjene koja bi mogla rezultirati okončanju loših američko-iranskih odnosa. U novembru Iran i šest sila postižu nuklearni sporazum. Iran pristaje da smanji nivo obogaćivanja uranija u zamjenu za ograničeno smanjenje sankcija.

Izbor Donalda Trampa za predsjednika Sjedinjenih Država taj proces potpuno obustavlja. U maju 2018. godine proglašava jednostrano povlačenje iz nuklearnog sporazuma.  SAD u aprilu 2019. godine proglašava Iransku revolucionarnu gardu za terorističku organizaciju. Pogoršanje odnosa dovodi do napada na tankere u Hormuškom tjesnacu, obaranja američkog drona, napada na saudijska naftna postrojenja, a kulminira napadom na američku bazu u Iraku, gdje je smrtno stradao jedan državljanin Sjedinjenih Država.  SAD odgovaraju vazdušnim napadom na baze Kata’ib Hezbollaha u Iraku i Siriji. Napad je uzrokovao nasilne proteste paravojnih iračkih šiitskih milicija u Bagdadu i njihov napad na zgradu američke ambasade u Bagdadu. Drugog januara 2020. godine objavljeno je da je Qasem Soleimani, šef Iračke revolucionarne garde Quds-a, ubijen zračnim napadom SAD-a u Iraku.

Za Intelektualno.com piše: Faris Marukić

 

 

 

 

Facebook komentar

Intelektualno