Marko Attila Hoare za Intelektualno.com: Bez muslimanske podrške partizani ne bi mogli osloboditi Bosnu i Hercegovinu Marko Attila Hoare za Intelektualno.com: Bez muslimanske podrške partizani ne bi mogli osloboditi Bosnu i Hercegovinu
Marko Attila Hoare je vanredni profesor i voditelj istraživanja na Odsjeku za političku nauku i međunarodne odnose u Sarajevskoj školi za nauku i tehnologiju.... Marko Attila Hoare za Intelektualno.com: Bez muslimanske podrške partizani ne bi mogli osloboditi Bosnu i Hercegovinu

Marko Attila Hoare je vanredni profesor i voditelj istraživanja na Odsjeku za političku nauku i međunarodne odnose u Sarajevskoj školi za nauku i tehnologiju. Rođen je u Londonu i doktorirao je historiju na Univerzitetu Yale 2000. godine. Autor je četiri knjige, a jedna od njih je i „Bosanski Muslimani u Drugom svjetskom ratu“. Knjiga je objavljena 2013. godine na engleskom jeziku, a od ove godine knjigu je moguće pronaći i na bosanskom jeziku. Profesor Marko Attila Hoare je razgovarao za Intelektualno.com. Tema razgovora je knjiga „Bosanski Muslimani u Drugom svjetskom ratu“ i uloga bosanskohercegovačkih muslimanima u periodu od 1941. do 1945. Intervju pročitajte u nastavku.

Intelektualno: Šta Vas je potaklo da se bavite temama kao što je uloga bosanskih muslimana u Narodnooslobodilačkom pokretu 1941-1945 ?

Hoare: Kada je izbio rat u bivšoj Jugoslaviji 1991. godine, ja sam bio na dodiplomskom studiju historije, tako da je bilo nemoguće da ne budem fasciniran činjenicom da sam svjedok ovom velikom historijskom događaju, koji se odvijao ispred mojih očiju, a posebno jer je moja mama bila iz Splita, te osjećam blisku emocionalnu vezu sa regionom. Budući da je bosanski genocid bio pokušaj uništenja Bosne i Hercegovine kao države, želio sam shvatiti zašto je ta država – koja je bila ciljana za uništenje – osnovana na prvom mjestu. Želio sam da razumijem kako su komunisti u Jugoslaviji imali uspjeh u izgradnji pokreta koji je imao ujedinjene muslimane, Srbe, Hrvate i druge u zajedničku borbu i zašto je ovaj pokret bio uspješan. Tokom ovog projekta shvatio sam da je uloga svakog od tri konstitutivna naroda u Bosni i Hercegovini, uključujući i muslimane, bila specifična, i htio sam napisati knjigu koja bi to objasnila.

 

Intelektualno: Na koje ste probleme nailazili prilikom Vašeg istraživanja ?

Hoare: Jedan od problema je taj da je jednostavno bilo previše izvora. Nije mi bilo moguće da pogledam sve relevantne dokumente u svim arhivama, niti da pročitam svaki relevantni objavljeni izvor, iako sam se potrudio da pogledam one najvažnije. Većina arhivista, sa kojima sam radio, bili su mi od velike pomoći. Međutim, naišao sam i na opstrukciju nekih od njih. Naime, arhiva AID-a bila je tajna koju sam otkrio jako kasno u mom istraživanju, a kada sam pokušao da ga posjetim, imao sam opstrukciju od strane osoblja, koje me efektivno spriječilo da ga koristim. Naišao sam i na rasističke i mizoginističke zloupotrebe od strane osoblja u Muzeju revolucije (sada, Historijski muzej) u Sarajevu, koji se usprotivio činjenici da imam djevojku Srpkinju, tako da nisam bio u mogućnosti da nastavim tamo raditi, iako sam, srećom, na vrijeme završio pregled većeg broja svojih  kolekcija. Drugi problem je bio što su izvori bili nesrazmjerno iz perspektive partizana / komunista ili pro NOP-ovski, što je prijetilo iskrivljivanju mojih zaključaka, tako da sam morao posebno pokušati prikupiti informacije koje su naglašavale negativnu stranu NOP-a.

 

Intelektualno: Možete li nam reći, kakva je uloga bosanskih muslimana u partizanskim jedinicama, te koji je njihov doprinos u oslobođenju Jugoslavije od okupatora ?

Hoare: Bosanski Muslimani (danas Bošnjaci) činili su neznatnu većinu gradskog stanovništva Bosne i Hercegovine na početku rata 1941. godine. Da biste oslobodili ili osvojili Bosnu i Hercegovinu, morate preuzeti kontrolu nad gradovima. Iskustvo velikosrpske i velikohrvatske agresije iz devedesetih godina pokazuje koliko je teško osvajati gradove u odnosu na odlučno protivljenje stanovništva. Otuda teškoća ili nemogućnost da agresor osvaja gradove kao što su Vukovar, Sarajevo ili Mostar. Partizani su mogli zauzeti bosanske gradove veoma lahko, bez njihovog uništavanja, zato što su imali podršku ili saradnju sa dijelom muslimanskog stanovništva. Mnogi muslimanski oficiri i vojnici u kvislinškim formacijama uključujući domobransku, milicijsku i Handžar diviziju, dezertirali su u NOP, što je omogućilo partizanima da poraze kvislinške formacije. Bez muslimanske podrške partizani bi ostali u šumama, oni ne bi uspjeli osloboditi Bosnu i Hercegovinu ili bi njihovo oslobađanje bilo slično ratu istrebljenja. Sposobnost za hvatanje i držanje gradova bila je odlučujuća u omogućavanju partizanima da uspostave Bosnu i Hercegovinu kao svoju bazu. Bosna i Hercegovina je bila sjedište Vrhovne komande Centralnog komiteta KPJ tokom većeg dijela rata, od kraja 1941. do druge polovine 1944., osim kratkog perioda 1943. Temelji nove Jugoslavije su osnovani u bosanskim gradovima. Za Prvo zasjedanje AVNOJ-a uzet je grad Bihać, koje je oslobođeno uz pomoć lokalnog muslimanskog stanovništva. Za Drugo zasjedanje AVNOJ-a uzet je grad Jajce. Drugo zasjedanje održano je za vrijeme i nakon masovnog priliva muslimana u NOP, i nakon značajnog oslobođenja Tuzle u oktobru 1943. godine, uz pomoć dijela muslimanskog stanovništva i Muslimanskog domaćeg stražarskog garnizona. Bosna i Hercegovina je shodno tome postala odskočna daska za partizansku komandu za izvoz jugoslovenske revolucije u Srbiju. Tako, muslimanski doprinos u NOP-u je bio odlučan u oblikovanju ishoda NOB-a.

Intelektualno: Koji su, po Vama, najistaknutiji bosanski muslimani za vrijeme Drugog svjetskog rata ?

Hoare: Postoji jako mnogo imena. Neki od najbitnijih muslimana iz redova komunista bili su Avdo Humo, Osman Karabegović, Hasan Brkić, Šefket Maglajlić i Pašaga Mandžić. Humo je igrao posebno važnu ulogu zajedno sa bosanskim Srbinom komunistom Rodoljubom Čolakovićem, kako bi osigurao da Bosna i Hercegovina dobije status u novoj Jugoslaviji jednak ostalim jugoslovenskim Republikama kao ravnopravne Republike. Među muslimanima koji su bili izvan KPJ, a koji su učestvovali u NOP-u neki od najvažnijih su: Sulejman Filipović, Muhamed Sudžuka, Nurija Pozderac, Hamdija Ćemerlić i Zaim Šarac. Filipović je dao odlučujući doprinos osiguravanju da se Bosna i Hercegovina formalno spominje u izjavama Drugog zasjedanja AVNOJ-a, čime se jamči jednakost njenog naroda sa narodima iz drugih jugoslovenskih zemalja. Neki od najvažnijih muslimana koji su služili ustaškom režimu ili su se borili za muslimansku autonomnu politiku protiv NOP-a bili su Džafer-beg Kulenović, Hakija Hadžić, Ademaga Mešić, Uzeir-aga Hadžiefendić, Mehmed Handžić, Muhamed Hadžiefendić i Nesad Topčić. Muharem Pandža je bio jako važan muslimanski autonomista koji je sarađivao kratko sa NOP-om, ali je završio kao osuđenik od strane Titovog režima.

Intelektualno: Da li smatrate da je u periodu nakon 1945. godine došlo do negiranja uloge bosanskih muslimana u Narodnooslobodilačkom pokretu  ? Možete li nam objasniti zašto ?

Hoare: Komunistički režim nije negirao ulogu muslimana u NOP-u. Međutim, knjige proizvedene pod ovim režimom težile su da se uloga NOP-a svodi na ulogu različitih jugoslovenskih naroda, odnosno historiografija iz ovog perioda je tretirala različite jugoslovenske narode kao dio jedne jugoslovenske cjeline, tako da specifična uloga muslimana nije bila vidljiva. Također,  skloni su da umanjuju doprinos nekomunističkih muslimana i preuveličavaju homogenost NOP-a pod komunističkim vodstvom, što je očigledno bio odraz potreba komunističkog režima. Pretpostavka je da je avangardna uloga 16. muslimanske brigade u oslobođenju Sarajeva u aprilu 1945. bila umanjena, zbog nespremnosti partizanskog vodstva da prizna takvu čast, za pretežno nesrpsku jedinicu. Osamdesetih godina prošlog vijeka, srpska nacionalistička reakcija protiv titoističkog jugoslovenskog režima navela je srpske nacionaliste da usvoje naslijeđe partizanskog pokreta samo za srpski narod, i lažno su predstavili muslimane kao kolektivno profašističke. Nažalost, ova laž je bila široko prihvaćena u vanjskom svijetu.

 

Za Intelektualno.com razgovarao: Alen Borić

Facebook komentar

Intelektualno